ATRIÐI ÚR SÖGU LANDMÆLINGA ÍSLANDS

FRÁ STOFNUN ÁRIÐ 1956 TIL ÁRSINS 2006

 

Aðdragandi að stofnun Landmælinga Íslands

Upp úr aldamótunum 1900 var lagður grunnur að þeim mælingum hér á landi sem kort af Íslandi hafa byggst á til þessa. Danska hermálaráðuneytið gaf út tilskipun til landmælingadeildar herforingjaráðsins um að leggja grundvöll að nýjum landmælingum og kortagerð á Íslandi. Þetta mikla verkefni stóð yfir í 27 sumur á árunum 1900 til 1940, þar með talinn allur undirbúningur. Verkið önnuðust 70 landmælinga- og kortagerðarmenn og um það bil 300 aðstoðarmenn, íslenskir og danskir.

Árið 1928 var danska landmælingastofnunin Geodætisk Institut stofnuð og tók hún við verkinu af  herforingjaráðinu.

Afurðirnar sem til urðu við þessa vinnu voru: Atlaskort í mælikvarða 1:100 000, 87 kort af öllu landinu. Aðalkort í mælikvarða 1:250 000, níu kort af öllu landinu. Heildarkort af landinu, veggkort fyrir skóla (og almenning) í mælikvarða 1:350 000 og í mælikvarða 1:500 000. Þar að auki heildarkort af Íslandi í mælikvarða 1:750 000 og 1:1 000 000.

Fleiri kort lágu eftir Danina en voru ekki gefin út, þar á meðal svo kölluð Fjórðungskort (herforingjaráðskort) í mælikvarða 1:50 000, samtals 117 kort af byggð á Suðurlandi og Vesturlandi.

Heildarfjöldi korta var um 670 kortatitlar og þar af voru 227 titlar prentaðir og gefnir út.

 

Mikill fjöldi mælinga og kortafræðilegra frumgagna; teikningar, mælingabækur og ljósmyndir, höfðu safnast upp hjá Geodætisk Institut í tengslum við mælingarnar. Ágúst Böðvarsson (seinna forstjóri LMÍ) lagði þunga áherslu á að Íslendingar fengju þessi gögn til varðveislu og eignar. Samningar milli Landmælinga Íslands og Geodætisk Intstitut leiddu til þess að frumgögnin voru send til Íslands, í áföngum. Síðasta sendingin barst árið 1985.

 

Árið 1955 hófust umfangsmiklar landmælingar á Íslandi að frumkvæði Norður Atlantshafsbandalagsins (NATO), en þær voru liður í stærra mælingaverkefni landa við Norður Atlantshafi. Kortagerðarstofnun bandaríska varnarmálaráðuneytisins, AMS, hafði yfirumsjón verksins á Íslandi en samstarfsaðilar voru Landmælingar Íslands og Geodætisk Institut.

Ekki hafði tekist að ljúka mælingunum sumarið 1955 og var þeim því fram haldið sumarið 1956.

Til marks um umfang verkefnisins má nefna að fyrra árið var fjöldi leiðangursmanna 69 manns, bandarískir, danskir og íslenskir. Til afnota höfðu þeir tvo vélbáta, með fimm manna áhöfn hvor, sem Geodætisk Institut lagði til. AMS lagði til 15 herbíla og þrjár þyrlur af Bell gerð. Enn fremur mátti leiðangurinn taka á leigu litlar flugvélar og vörubifreiðar til snúninga og flutninga eftir þörfum.

Afurðirnar úr þessu verkefni voru meðal annars nýtt og aukið þríhyrningamælinet af öllu Íslandi sem kennt var við Hjörsey á Mýrum og flokkur staðfræðikorta af Íslandi í mælikvarða 1:50 000. Kortin voru gerð í samvinnu við AMS og fór vinnan fram bæði vestanhafs og hér heima. Samkvæmt yfirliti yfir kortin þekja um það bil 200 kortblöð allt landið.

Ýmsar tafir urðu þess valdandi að ekki hefur enn tekist að gefa út öll kortin í þessum flokki.

Samvinna þessara stofnana hefur staðið allt fram til þessa.

 

Árið 1951 bættist við þáttur í starfsemi kortagerðarinnar á Íslandi; taka og gerð loftmynda til kortagerðar. Að vísu höfðu Danir tekið ljósmyndir úr lofti árin 1937 og 1938 til að flýta fyrir og auðvelda gerð korta af hálendinu, en fyrirkomulag þeirrar myndatöku var annars eðlis en þeirrar sem almennt er notuð til kortagerðar.

Ágúst Böðvarsson, sem unnið hafði með dönsku mælingamönnunum frá árinu 1931, var brautryðjandi á Íslandi hvað snerti ýmsa þætti í kortagerð og í töku og gerð loftmynda til kortagerðar. Sumarið 1951 tókst honum að útvega notaða ljósmyndavél frá Englandi og var hún notuð til ljósmyndatöku yfir Reykjavík fyrir mælingadeild Reykjavíkurbæjar. Þær myndir voru notaðar til að búa til loftmyndakort af bænum.

Árið 1953 sá Ágúst Böðvarsson um að keypt væri til landsins ný myndavél frá Sviss, sérstaklega hönnuð og útbúin til loftmyndatöku til kortagerðar. Þar sem ekki fékkst til kaupanna sérstök fjárveiting úr ríkiskassanum komu, auk mælingadeildar Vegamálaskrifstofunnar, nokkrar fleiri opinberar stofnanir að kaupunum. Hófst þar með hjá Landmælingum Íslands tímabil þessarar sérhæfðu myndatöku sem stóð yfir kerfisbundið til ársins 1998.

 

Ríkisstjórn Íslands hafði skipað vegamálastjóra, sem þá var Geir G. Zoëga, umboðsmann sinn við landmælingar og kortagerð gagnvart erlendu samstarfsaðilunum og var hann því yfirmaður þeirra heimamanna sem að verkinu komu.

Í ársbyrjun 1956 lét Geir af embætti vegamálastjóra og varð forstjóri nýrrar íslenskrar stofnunar sem sett var yfir verkefnið um landmælingar, loftmyndatökur og gerð korta af Íslandi; Landmælingar Íslands. Stofnunin heyrði undir Samgönguráðuneytið.

 

Landmælingar Íslands í Reykjavík tímabilið 1956-1998

Formleg aðstaða landmælinganna hér á landi hafði hingað til verið innan veggja Vegamálaskrifstofunnar en við stofnun Landmælinga Íslands var starfsemin flutt í hús Vitamálastofnunarinnar að Seljavegi 32 í Reykjavík. Þar fengust til umráða tvær stofur, alls 60 fermetrar. Í annarri stofunni var loftmyndagerðinni komið fyrir og í hinni kortagerðinni, afgreiðslu og skrifstofu.

Forstjórinn hafði ekki skrifstofu og vann því verkefni sín á heimili sínu.

Í janúar árið 1959 andaðist Geir G. Zoëga. Ágúst Böðvarsson, sem hafði yfirgripsmikla þekkingu á sviði landmælinga og kortagerðar, var skipaður forstjóri Landmælinga Íslands.

Árið 1961 var stofnunin flutt af Seljavegi 32 að Laugavegi 178. Þar rýmkaðist svo um munaði um starfsemina.

 

Meginþunginn í starfsemi Landmælinga Íslands á þessum árum var endurskoðun og útgáfa kortanna sem Danir höfðu af rausnarskap sínum mælt og teiknað og einnig þeirra korta sem til urðu við NATO verkefnið.

Kortaendurskoðunin fólst í því að farið var með loftmyndir og kort á þá staði landsins sem endurskoða þurfti og teiknað eftir ákveðnum stöðlum inn á loftmyndirnar, allar breytingar sem orðnar voru frá síðustu útgáfu kortsins, svo sem vegir og önnur mannvirki, örnefni og annað sem ekki stemmdi. Leiðréttingarnar voru síðan yfirfærðar á kortafilmurnar, sem síðan voru búnar til prentunar, þau prentuð og gefin út.

Loftmyndaflugið var einnig stór þáttur í starfseminni, þar sem ýmsar innlendar og erlendar stofnanir þurftu á loftmyndum að halda til margbreytilegra verkefna. Loftmyndirnar voru framleiddar sem svokallaðar snertimyndir eða stækkanir, allt eftir þörfum notandans.

 

Árið 1963 hætti Geodætisk Institut kortagerðarvinnu fyrir Íslendinga, sem eftirleiðis varð á ábyrgð Landmælinga Íslands. Tveimur árum seinna keypti stofnunin allan lager Íslandskortanna af Dönum og með þeim allar filmur til endurskoðunar og prentunar þeirra.

Í febrúar árið 1973 fengu Landmælingar Íslands endanlegan útgáfu- og höfundarrétt á Íslandskortum Geodætisk Institut.

 

Árið 1972 ákváðu stjórnendur fjögurra stofnana, Landmælinga Íslands, Fasteignamats ríkisins, Landnáms ríkisins og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, að hefja samstarf á sviði gróður- og jarðakortagerðar. Ákveðið var að kortagerðin færi fram hjá Landmælingum Íslands.

Kortin skyldu vera í mælikvarða 1:10 000 og af gerð svo kallaðra orthokorta, en það eru kort sem er flatarlega rétt loftmynd með hæðarlínum, örnefnum og öðrum upplýsingum sem kortunum var ætlað að sýna.

Ofangreindum stofnunum tókst að afla nauðsynlegra tækja með aðstoð sérstaks framlags úr ríkissjóði og styrks frá Sameinuðu þjóðunum. Tækin voru tekin í notkun hjá Landmælingum Íslands árið 1975 og kortagerðin hófst. Kortin, sem gerð voru á filmur, voru ekki prentuð til útgáfu, heldur afrituð á ljósmyndapappír eftir pöntun. Þessi kortagerð lagðist af árið 1986 vegna fjárskorts.

Á yfirliti yfir framleiðslu þeirra eru um það bil 260 titlar skráðir, meginn hlutinn er af Suður- og Suðvesturlandi.

 

Árið 1985 voru Landmælingum Íslands í fyrsta sinn sett lög (nr. 31/1985).

Lögin voru endurskoðuð árið 1990 (nr. 47/1990). Við þá endurskoðun var stofnunin færð frá samgönguráðuneyti til umhverfisráðuneytis. Samkvæmt skipuriti skiptust LMÍ í fimm deildir: fjarkönnunardeild, kortadeild, mælingadeild, skrifstofudeild og markaðs- og söludeild. Meðal annars sem fram kemur í lögunum um verkefni LMÍ er að: setning staðla fyrir landmælingar og kortagerð og gerð landfræðilegra og staðfræðilegra grundvallarmælinga til kortagerðar á Íslandi og umsjón með þeim skuli vera megin verkefni stofnunarinnar. Einnig var hveðið á að mælingar skyldu gerðar eftir skipulögðu mælingakerfi. Enn fremur fjölluðu lögin um töku loftmynda, endurskoðun og útgáfu almennra korta af Íslandi, söfnun, varðveislu og skráningu fjarkönnunargagna og söfnun upplýsinga um örnefni og staðsetningu þeirra.

 

Hinn 13. mars 1991 var samþykkt þingsályktunartillaga um gerð stafrænna staðfræðikorta, gróðurkorta af landinu öllu og um landfræðilegt upplýsingakerfi. Ákveðið var að hefja verkið á „tilraunaverkefni” sem stóð yfir tímabilið 1991-1993. Starfshópar með sextíu fulltrúum frá tuttugu stofnunum, auk verkefnisstjóra, hófu starfið.

Tilraunasvæðið var Suðvesturland. Árangurinn úr „tilraunaverkefninu” var fjölþættur, meðal annars að víðtækari samvinna tókst milli stofnana, fyrirtækja og einstaklinga en áður hafði verið, gerð voru fjögur stafræn staðfræðikort af hluta tilraunasvæðisins og

sumarið 1993 var mælt nýtt grunnstöðvanet á Íslandi (ISN 93) þar sem mælinganetið sem kennt var við Hjörsey 1955 var ekki talið fullnægja kröfum um nákvæmni eða aðgengi.

Mælingarnar voru gerðar með GPS tækni, sem þá var í fyrsta sinn notuð af LMÍ.

Einnig fóru fram GPS-landmælingar árin 1994 og 1995. Mælingarnar voru gerðar í samvinnu við Institut für Angewandte Geodäsie, IfAG, í Þýskalandi, Vegagerðina, Landsvirkjun og Orkustofnun.

Í tengslum við verkefnið eignaðist LMÍ ArcInfo tölvubúnað til gerðar stafrænna korta.

Árið 1991 eignuðust Landmælingar Íslands tækjabúnað til vinnslu gervitunglamynda og ári seinna eignaðist stofnunin gervitunglamyndir af öllu landinu, teknar á tímabilinu 1986-1992.

 

Árið 1994 voru stofnuð Samtök um landupplýsingar á Íslandi fyrir alla, skammstafað LÍSA. Samtökin hafa síðan verið vettvangur fyrir samstarf og samræmingu á sviði landfræðilegra gagnasafna. Samstarf LMÍ og LÍSU hefur frá stofnun samtakanna verið gott.

 

Þann 3. júlí 1997 var formlega tekið í notkun hús sem reist var að frumkvæði LMÍ og búið tækjum í samvinnu við Statens Kartverk í Noregi, IfAG í Þýskalandi, Rannsóknaráð Íslands, Umhverfisráðuneytið og bæjarstjórn Hornafjarðar. Húsið var búið ýmsum búnaði til grundvallarmælinga í landmælingum og jarðeðlisfræði ásamt búnaði sem skráir samfelld GPS merki frá gervitunglum. Mælistöðin er hluti af  alþjóðlegu GPS þjónustunni ICS.

 

Á 40 ára afmælisári Landmælinga Íslands árið 1996 gaf stofnunin út bók eftir Ágúst Böðvarsson, fyrrverandi forstjóra LMÍ, um landmælingar og kortagerð Dana á Íslandi, þar sem ítarlega er lýst í lipru máli og myndum verki Dananna og upphafi að stofnun Landmælinga Íslands.

 

Þann 3. júlí sama ár, tilkynnti umhverfisráðherra, Guðmundur Bjarnason,  þá pólitísku ákvörðun sína að flytja starfsemi Landmælinga Íslands til Akraness og tæki stofnunin þar til starfa 1. janúar 1999. Vegna þessarar fyrirvaralausu ákvörðunar braust út mikil ólga og reiði meðal starfsfólks LMÍ, 30 að tölu. Tilkynningin bar meðal annars með sér að starfsfólk flytti búferlum með stofnuninni til Akraness.

Fyrr á árum höfðu ráðherrar bryddað á þessari hugmynd um flutning LMÍ út á land, en alltaf látið málið niður falla. Í trausti þess að flutningur LMÍ frá Reykjavík heyrði sögunni til hafði verið búið mjög vel um stofnunina að Laugavegi 178 í Reykjavík.

Mikil blaðaskrif urðu um þetta hitamál, flest á móti flutningi. Endirinn varð sá að stofnunin var flutt til Akraness og tók þar til starfa á tilsettum tíma, en þá hafði helmingur starfsfólks sagt upp störfum.

Nauðsynlegt var talið að hafa kortasöluna eftir í Reykjavík og var því, árið 1998, gerður samningur við verslunina Pennann sem tók að sér að hafa á boðstólum öll kort LMÍ og veita sérhæfða ráðgjöf um val á kortum.

 

Landmælingar Íslands á Akranesi tímabilið 1999-2005

Á þessum tímamótum, þegar Landmælingar Íslands taka til starfa á Akranesi í ársbyrjun 1999, er gildandi skipurit stofnunarinnar eftirfarandi:

Landmælingar Íslands störfuðu eftir lögum nr. 95/1997. Starfseminni var skipt í þrjú megin svið: framleiðslusvið, stjórnsýslusvið og upplýsinga- og markaðssvið.

Yfir stofnuninni var stjórn LMÍ  (þrír aðalmenn og þrír til vara) sem var ábyrg gagnvart ráðherra og forstjóri, ábyrgur gagnvart ráðherra.

Meginverkefni stjórnarinnar var að móta stefnu stofnunarinnar og að annast undirbúning að flutningi hennar til Akraness. Stjórnin starfaði á tímabilinu 1997-2000.

Í stefnumótun LMÍ sem samþykkt var árið 1998 segir meðal annars: „Hlutverk Landmælinga Íslands er að sjá um öflun, úrvinnslu, varðveislu og miðlun landfræðilegra gagna og upplýsinga um Ísland”.

Forstjóri var Magnús Guðmundsson, sem tók við embættinu 1. janúar 1999.

Á undan honum höfðu fimm forstjórar setið:
Geir G Zoëga, 1956-1959.

Ágúst Böðvarsson, 1959-1976

Bragi Guðmundsson, 1976-1985

Birgir Guðjónsson, 1985

Ágúst Guðmundsson, 1985-1998

 

Árið 1998 hófu Landmælingar Íslands, fyrir tilstuðlan umhverfisráðuneytisins, vinnu við gerð stafræns kortagrunns fyrir Ísland. Grunnurinn var byggður upp á staðfræðikortum í mælikvarða 1:50 000, sem voru að grunni til þau sömu og mælt var fyrir árin 1955 og 1956. Markmiðið með verkefninu var að til yrði heilsteyptur gagnagrunnur af öllu landinu. Sérfæðingar frá mörgum stofnunum, innlendum og erlendum, auk sérfræðinga LMÍ, komu að þessu mikla og flókna verkefni.

Verklok urðu árið 2003, en formleg kynning gagnagrunnsinns IS 50V varð 5. desember sama ár.

Árið 2005 kom út ný og endurbætt útgáfa þessa grunns í samræmi við nýjustu gögn.

 

Á árinu 1998 var einnig gerð samstarfsyfirlýsing milli Landmælinga Íslands og Orkustofnunar um að LMÍ tækjust á hendur það hlutverk á sviði landmælinga sem OS hafði sinnt um árabil og enn fremur að taka við miklu safni gagna á þessu sviði sem þar hafði verið byggt upp.

 

Sumarið 1998 var síðast flogið kerfisbundið loftmyndaflug á vegum LMÍ. Ef nýrra loftmynda var þörf önnuðust erlendir aðilar myndatökuna.

 

Í desember árið 1999 tók gildi reglugerð um viðmiðun ISN 93 grunnstöðvanet og mælistöðvar til notkunar við landmælingar og kortagerð. Markmiðið með reglugerðinni var að staðfesta staðla landshnitakerfis fyrir landmælingar og kortagerð á Íslandi og tryggja þannig sameiginlega viðmiðun og hnitakerfi fyrir landið allt.

Stefnt var að því að endurmæla grunnstöðvanetið í heild sinni eigi sjaldnar en á 10 ára fresti.

 

Í byrjun nóvember árið 2000 skrifuðu stjórnendur Landmælinga Íslands og Fasteignamats ríkisins undir samstarfssamning á sviði landmælinga og landskráningar, undir heitinu Landskrá fasteigna. Þessum stofnunum hafði með lögum og reglugerðum verið falin skyld og samþætt verkefni á ofangreindum sviðum.

Áformað var að fela LMÍ að hafa umsjón með menntun, faggildingu og vottun landmælingamanna, sem réttindi fengju til að mæla og skilgreina lönd og lóðir og skilað gætu niðurstöðum mælinga í forskráningu Landskrár fasteigna, sem LMÍ hefðu umsjón með.

 

Árið 2000 var samkeppnisrekstur skilinn frá öðrum rekstri stofnunarinnar og í febrúar árið 2001 tók gildi nýtt skipurit þar sem fram komu fjögur svið: sjórnsýslusvið, en undir það féll samkeppnisrekstur sem sérstök eining, mælingasvið, kortasvið og upplýsingasvið. Nýja skipuritið var hluti stefnumótunar LMÍ til næstu sex ára undir heitinu “Landupplýsingar fyrir samfélagið”. Þar var enn fremur að finna skilgreiningu á meginhlutverki Landmælinga Íslands, framtíðarsýn stofnunarinnar, megináherslur gagnvart hagsmunaaðilum svo og stefnumótandi þætti innri málaflokka.

 

Sama ár gáfu LMÍ út fjarkönnunardiskinn „Á flugi yfir Íslandi”. Flugdiskurinn markaði tímamót þar sem hann var fyrsti íslenski geisladiskur sinnar tegundar þar sem hægt var að skoða landið úr lofti. Í kjölfarið komu út geisladiskar með kortum LMÍ: Kortadiskur 1, með hlutakortum og heildarkortum, Kortadiskur 2, með Atlaskortum og heildarkorti, Kortadiskur 3, með sérkortum LMÍ og Kortadiskur 4, með staðfræðikortum og heildarkorti, en hann kom út árið 2005.

 

Vefsíða LMÍ (www.lmi.is) var endurskipulögð frá grunni þar sem boðið var upp á  nýja og vandaða vefsíðu sniðna að þörfum almennings og fjölbreytts hóps viðskiptavina stofnunarinnar.

Í ágústmánuði 2004 var grunnstöðvanet Íslands (ISN 93) endurmælt samkvæmt áætlun um að mæla netið á 10 ára fresti. Mældar voru 115 stöðvar af þeim 119 sem mældar voru árið 1993. Til viðbótar voru mældar 35 mælistöðvar sem valdar voru með hliðsjón af framtíðar GPS jarðstöðvaneti og mikilvægi vegna rannsókna og vöktunar á jarðskorpuhreyfingum.

Að verkefninu stóðu, auk LMÍ, fjöldi stofnana og sveitarfélaga af öllu landinu.

 

Í kjölfar endurskoðunar á stefnumótun Landmælinga Íslands og eftir innri greiningu á skipulagi starfseminnar tók gildi, 1. maí 2005, nýtt skipurit.

Þar var starfseminni skipt í tvö kjarnasvið, mælingasvið og landupplýsingasvið, en fimm stoðmálaflokkar gengu þvert á kjarnasviðin. Þeir voru; fjármál, skorkort;  gagnamál, gæðamál, safnamál; sala, þjónusta, útgáfur; starfsmannamál; upplýsingatækni.

Málaflokkurinn samkeppnisrekstur var tengdur forstjóra en var felldur niður í árslok 2006. Stofnunin dró sig þá út úr kortasölu en einbeita sér að grunnþáttum í starfseminni.

Á þessum tímamótum var staða prentaðrar útgáfu korta þannig: Atlaskort, 87 titlar, fjórir titlar ferðakorta auk ferðakortabókar og vegaatlass auk sex titla sérkorta. Reynt var að gæta þess svo sem kostur var að hafa kortaútgáfurnar alltaf með nýjustu og bestu upplýsingum.

Árið 2006 var 50 ára afmælisár Landmælinga Íslands en á árinu lagði umhverfisráðherra fram nýtt frumvarp um landmælingar og grunnkortagerð. Ráðherra telur að breytingar sem þar koma fram verði mjög jákvæðar fyrir Landmælingar Íslands, einkafyrirtæki á landupplýsingamarkaði og fyrir alla notendur landupplýsinga. Frumvarpið var samþykkt og ný lög tóku gildi 1. janúar 2007.

 

 

Samantekt: Svavar Berg Pálsson

 

Heimildir:

Landmælingar og kortagerð Dana á Íslandi. Upphaf Landmælinga Íslands, höfundur Ágúst  Böðvarsson

Skýrslur LMÍ

Kvarðinn, fréttablað LMÍ